Kazimierz Twardowski

Prof. Dr. Kazimierz Twardowski - filozof, psycholog, uczeń Franza Brentano, twórca szkoły lwowsko-warszawskiej, jako profesor filozofii we Lwowie rozwijał także w znacznym zakresie działalność pedagogiczną, stojąc na stanowisku potrzeby stworzenia jednorodnej, całościowej i konsekwentnie budowanej teorii pedagogicznej. Główne dzieła: „Zasadnicze pojęcia dydaktyki i logiki”, „Rozprawy i artykuły filozoficzne”, „Wyobrażenia i pojęcia”. Można stwierdzić, że w początkach XXw. Twardowski traktowany był jako autorytet intelektualny i moralnym. Prof Kazimierz Twardowski

Działalność pedagogiczna prof. Kazimierza Twardowskiego zasługuje bez wątpienia na opracowanie o wiele poważniejsze niż obecne krótkie ujęcie. Obejmuje ona tak wiele dziedzin pracy pedagogicznej i zawiera tak wiele składników, stanowiących o jej charakterze a zarazem o wielostronności i bogactwie osobowości Profesora, że obecny zbyt krótki szkic może przedstawić tylko bardzo ogólny zarys.

Studiował filologię klasyczną, matematykę, fizykę. Doktorat z filozofii obronił w 1891 a jego praca habilitacyjna "O treści i przedmiocie przedstawień" okazała się wzorem koncepcji filozoficznych XIX i XX w.  Praca ta wniosła znaczący wpływ na poglądy czołowych filozofów europejskich jak m.in. Husserla.

Studia uzupełniał w Lipsku i Monachium w laboratoriach psychologicznych Wilhelma Wundta i Carla Stumpfa. Habilitował się w roku 1894 w Uniwersytecie Wiedeńskim jednak jako Polak nie mógł liczyć na wielką karierę naukową w Austrii. Chcąc wykładać filozofię po polsku i dla Polaków przenosi się w 1895 na Uniwersytet Lwowski. W 1895 roku został mianowany profesorem filozofii na Uniwersytecie Lwowskim, gdzie pracował prez resztę swego życia aż do śmierci w roku 1938.

Profesor Twardowski niestety nie pozostawił po sobie jakiegoś całościowego, obszernego dzieła, w którym możnaby znaleźć pełny, systematycznie ułożony obraz zamkniętej teorii i systemu pedagogicznego. Mimo to jednak z jego prac, które ukazały się drukiem, z jego przemówień i wystąpień, z jego organizacyjnej pracy można odtworzyć dosyć wyraźny całościowy obraz, jakby był on ujęty w osobnym dziele przez autora.
… W jakim miejscu należy umieścić system stworzony przez Twardowskiego? Czy zaliczyć go do obrońców dawnych pozycji obiektywistycznej pedagogiki tradycyjnej, czy też do nowego obozu psychologizującej pedagogiki „nowego wychowania- „pedagogiki od dziecka”? …

Życie i działalność Profesora Twardowskiego przypada w znacznym stopniu na lata przełomowe dla rozwoju myśli i systemów pedagogicznych. Wychowany i wykształcony w „Szkole Tradycyjnej” opracowanej w całościowy system przez Herbarta i w wielu kwestiach szczegółowych dopracowana przez Zillera czy Reina nie odebrał jednak Twardowskiemu widzenia i odczuwania naszego życia społecznego i narodowego. Bystrość jego umysłu pozwala mu w tym kontekście analizować niedostatki i niedostosowania systemu Herbartowskiego w tym i jego obcość ideologiczną wobec ducha narodowego Polaków. Byliśmy i jesteśmy przecież spadkobiercami idei Komisji Edukacji Narodowej. Z drugiej strony dostrzega także niedostatki czy wręcz zagrożenia dla naszych potrzeb w nowych teoriach jak choćby nadmierny przesyt psychologizmu pedagogicznego czy propagowanie haseł, poglądów indywidualistycznych prawie skrajnych ocierających się o poglądy anarchistyczne, na które w sytuacji podziału narodu pomiędzy trzech zaborców nie można było sobie pozwolić.
Tak więc wszystko to ukierunkowuje Twardowskiego do wniosku, że dla szkoły-społeczeństwa-narodu polskiego zarówno stary kierunek klasyczny jak i nowe kierunki zawierają elementy będące przydatne jak i będące nieprzydatne czy wręcz wrogie szkole polskiej. Należy więc rozpocząć działania zmierzające do reformy całościowej szkolnictwa i utworzenia własnego systemu. Dla tych celów Profesor adoptuje i transformuje z obu systemów elementy przydatne tak, że nabierają nowego charakteru i mogą wchodzić w system, który systematycznie przez lata stara się tworzyć. System ten można określić w znacznej mierze jako obiektywny, oparty głównie o logikę, etykę i w randze pomocniczej o psychologię. Cele tego nauczania to przekazywanie uczniom wiedzy o treściach naukowo obiektywnych. A na bazie takiej wiedzy jak i obiektywnych normach etycznych uznanych przez społeczeństwo opiera się system wychowawczy. Nauczyciel współuczestniczył w procesie zdobywania wiedzy przez ucznia jednocześnie współuczestnicząc w procesie wychowywania. U Twardowskiego uczeń jest raczej przedmiotem procesu pedagogicznego a nie jego podmiotem.

Patrząc dzisiaj na obecny system nauczania stwierdzić można, że ten drugi element, czyli normy etyczne, został w znacznym stopniu zachwiany co skutkuje wzmożonymi kłopotami wychowawczymi. W pewnym stopniu bierze się to z braku stałości zasad w obecnym życiu społeczno-wychowawczym.
Znaczący wpływ na obecną sytuację wpływa rozszerzający się psychologizm i indywidualistyczno-egoistyczna postawa, która wypiera myślenie wartościami złożonymi, wyższymi, etycznymi, społecznymi, narodowymi. Współcześnie mamy sytuację w której centralnie stoi „podmiot-uczeń” z postawą roszczeniową (egocentyczną) a co gorsze często ukierunkowany i wspierany przez roszczeniowego rodzica o małej dozie świadomego samokrytycyzmu.
Największym błędem w systeme oświatowym lat transformacji (po 1989r) jest brak spójnego, ciągłego i realizowanego programu oświatowego oraz wychowania narodowo-patryiotycznego, które wcale nie musi być sprzeczne z ideą wspólnej Europy. Wielość zmian w systemie i strukturze oświaty nie wpływa dobrze na rozwój nauczycieli i uczniów. Także zanik nauczania własnej historii w szkołach, który obecnie obserwujemy, nie przyniesie dobrych skutków i ułatw stworzenie społeczeństwa internacjonalistycznego – zunifikowanego, podczas gdy inne kraje nadal kultywują swą tradycję, historyczną odmienność i budują poczucie własnej wartości na tle wspólnej Europy. Uważam, że w tym zakresie powinniśmy cofnąć się do opracowań Profesora Twardowskiego, przemyśleć koncepcję systemu pedagogicznego pod tym kontem a następnie szybko wprowadzić zmiany.

Wracając do Profesora Twardowskiego przykuwa uwagę jego stała troska o kształcenie i dokształcanie nauczyciela. To zagadnienie towarzyszyKazimierz Twardowski wytrwale w pracy pedagogicznej Profesora, a więc zarówno, gdy idzie o jego pracę uniwersytecką , jak też poza nią. Wszakże niemal każdy student ówczesnego Wydziału Filozoficznego we Lwowie był słuchaczem Twardowskiego, a w szkolnictwie średnim niemal każdy nauczyciel, wychowanek tego Wydziału, stwierdzał, że właśnie od Profesora Twardowskiego nauczył się, jak logicznie myśleć i rozumiał jak wielkie znaczenie dla jego pracy dydaktycznej ta umiejętność posiada. Nie był też obojętny dla kształcenia nauczycieli fakt, że przez szereg lat Profesor był przewodniczącym Komisji dla egzaminów nauczycielskich. …

… U Twardowskiego można zauważyć dwie (podstawowe) zasadnicze różnice pomiędzy szkołą tradycyjna a tą którą sam tworzył. Wyrażały się one w nadaniu znacznej rangi naukom matematyczno-przyrodniczym oraz w postulacie oparcia programu nauczania o własną narodową kulturę. Kształcenie młodzieży i nauczycieli było u Twardowskiego nieustanną troską.

Tendencja unarodowienia szkoły wyraża się u Twardowskiego nie tylko, gdy idzie o program ale równie mocno widać ją w dążeniu Profesora do możliwie bliskiej współpracy pedagogicznej nauczycieli pracujących w ówczesnych zaborach rosyjskim i pruskim z nauczycielami z Galicji. Jego działania prowadzą m.in. do likwidacji niemieckiego gimnazjum w Brodach, przekształcając je na polskie czy fakt powstania na Śląsku Cieszyńskim Koła TNSW licznie skupiającego polskich nauczycieli. Twardowski doskonale wyczuł pozytywistyczną potrzebę edukacyjną łączącą Polaków a nie dzieląc ich na poszczególne zabory. Twardowski był również wielkim popularyzatorem nauki. Był twórcą i organizatorem Powszechnych Wykładów Uniwersyteckich, które prowadził przez wiele lat w zaborze austryjackim i dzięki nim utrzymywał szeroką łączność publiczno-społeczną z Uniwersytetem Lwowskim, który był ostoją myśli pedagogicznej, kultury i wiedzy w obszarze Galicji. Celem tego działania było stworzenie „światłego społeczeństwa”, świadomego celów i wartości, które miało przyczynić się do powszechnego wychowania publicznego. Mimo dużej autonomii od Ministerstwa Oświaty w Wiedniu Twardowski zdawał sobie sprawę, że ówczesna Rada Szkolna jako organ urzędowy nie może w znacznej mierze poznać i realizować celów oświatowych społeczeństwa polskiego a tym bardziej dążyć do ich spełnienia. Dla tego wymagał utworzenia ciała autonomicznego, niezależnego od wiedeńskich sfer urzędowych, Rady Szkolnej i Sejmu.
Twardowski przykładał dużą wagę również zagadnieniem zorganizowania żeńskiej szkoły średniej i podniesienia jej poziomu. Temu celowi służyło założenie przez niego Towarzystwa Żeńskiej Szkoły Średniej im. J. Słowackiego, któremu przewodniczył przez długie lata.

Cele wychowania w poglądach pedagogicznych Profesora Twardowskiego miały charakter moralno-obywatelski i wywodzą się z potrzeb życia społeczno-narodowego. Mimo to nie należy „szufladkować” go jako absolutnego zwolennika szkoły świeckiej, a raczej przeciwnie, widział potrzebę nauczania nauki religii w szkołach i można by powiedzieć w dzisiejszym rozumieniu nauczania etyki opartej na wartościach chrześcijańskich.

 

Bezsporne jest, że Profesor Twardowski położył znaczne zasługi w naszym szkolnictwie mimo, że teoria pedagogiki pozostała u niego bardziej na marginesie jego zasadniczej pracy filozoficznej. Tą sferę pedagogiczną rozwinął w swojej pracy jego uczeń Kazimierz Sośnicki. Pomimo braku całościowego dzieła, jakiegoś zbiorczego opracowania to jednak całościowa praca pedagogiczna, wykłady, okolicznościowe wypowiedzi i publikacje Twardowskiego w jakimś sensie zarysowują określony system pedagogiczny. Ponadczasowość jego teorii widać na przykładzie wielu zapożyczeń i transformacji do wielu innych systemów pedagogicznych nie tylko w Europie ale i w Stanach Zjednoczonych, które na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci miały miejsce i tym samym w wielu zagadnieniach zbliżone są do założeń i oczekiwań Profesora Twardowskiego.

Autor mgr Paweł Mirosław Góra
Opracowanie powstało na podstawie notatek, dokumentacji i biblioteki po Profesorze Kazimierzu Sośnickim – jednym z najwybitniejszych wychowanków Profesora Kazimierza Twardowskiego.
Zbiory te stanowią obecnie własne archiwum i bibliotekę, którą autor udostępnia Stowarzyszeniu Inicjatyw Naukowych i Edukacji Ekologicznej w Gdańsku.

 

Kilka informacji o Profesorze Kazimierzu Twardowskim można znaleźć również w artykule mgr Lidii Bajkowskiej na stronie :

http://www.fecwis.org/artykul/kazimierz-twardowski-autorytet-intelektualny-i-moralny

 

Wiele innych ciekawych wiadomości dotyczących tego wybitnego myśliciela, filozofa znajdziemy także na stroniePolskiego Towarzystwa Tomasza z Akwinu:

http://www.ptta.pl/pef/pdf/t/twardowski.pdf 

 

 Autor: PG 

Materiał nadal w opracowywaniu

 

kontakt